Sa Kỳ - Dấu ấn lịch sử trên hành trình ra Hoàng Sa

Cửa biển Sa Kỳ (Quảng Ngãi) là điểm xuất phát của Đội Hoàng Sa dưới triều các chúa Nguyễn và nhà Nguyễn trong việc thực thi chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Đây cũng là nơi lưu giữ những chứng tích lịch sử, tư liệu về đội dân binh đo đạc hải trình, khai thác sản vật và bảo vệ chủ quyền biển đảo.   

Cửa biển Sa Kỳ điểm xuất phát của đội thuyền Hoàng Sa

Tên gọi Sa Kỳ xuất hiện trong sử sách cách đây hơn 550 năm, gắn liền với cuộc mở cõi về phương Nam của vua Lê Thánh Tông vào năm 1471. Đến thời các chúa Nguyễn khi Đội Hoàng Sa được thành lập Sa Kỳ trở thành cửa biển chiến lược trên đất liền phục vụ cho các chuyến hải trình ra quần đảo Hoàng Sa.

Theo nghiên cứu của TS Nguyễn Đăng Vũ (nguyên Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Quảng Ngãi), triều đình phong kiến đã huy động dân binh tại chỗ để lập ra hai đội thuyền. Vùng cửa biển Sa Kỳ lập ra Đội thuyền Hoàng Sa Nhất (gồm 10 chiếc), còn đảo Lý Sơn lập ra Đội thuyền Hoàng Sa Nhị (gồm 8 chiếc).

Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn viết năm 1776 và các bộ chính sử của triều Nguyễn như Đại Nam thực lục ghi chép về việc Sa Kỳ là điểm tập kết, kiểm tra và xuất phát chung của các thuyền câu trước khi thuận theo gió mùa đông bắc vươn khơi. 

Những chứng tích lịch sử tại Tịnh Khê

Hiện nay vùng đất An Vĩnh xưa (thuộc xã Tịnh Khê, TP. Quảng Ngãi) vẫn lưu giữ nhiều địa danh và di tích gắn liền với hoạt động của Đội Hoàng Sa như: 

• Khu vực Vườn Đồn: Vị trí sát cửa biển Sa Kỳ nơi đóng doanh trại của Đội Hoàng Sa để chuẩn bị lương thực, nước ngọt và kiểm tra thuyền bè trước khi ra khơi.
• Dinh Bà chúa Ngọc: Cạnh Vườn Đồn nơi ngư dân đến tế lễ và cầu nguyện cho chuyến đi biển bình an trước khi xuất phát ra khơi.  
• Miếu "ông Hoàng Sa": Di tích tại Lăng vạn An Vĩnh gắn liền với tư liệu về việc người lính Hoàng Sa rước cốt cá voi từ quần đảo Hoàng Sa về đất liền thờ phụng. Trải qua chiến tranh bộ xương cá voi tại miếu được ngư dân địa phương thờ cúng. 

Kế thừa qua các thế hệ gia phả và ngư dân

Bên cạnh di tích vật thể, lịch sử về Đội Hoàng Sa còn được lưu giữ qua gia phả của các dòng họ lớn tại Tịnh Khê như: họ Phạm, họ Võ. Gia phả họ Phạm tại An Vĩnh ghi chép rõ ràng về cụ Phạm Cảnh Thạch người thuộc thế hệ thứ 12 của dòng họ đã trực tiếp tham gia Đội Hoàng Sa theo lệnh triều đình. 

Nối tiếp truyền thống của cha ông, ngư dân sinh sống tại cửa biển Sa Kỳ ngày nay vẫn sinh sống bằng nghề biển. Một số ngư dân ở địa phương có hàng chục năm kinh nghiệm tại các ngư trường xung quanh quần đảo Hoàng Sa (Bạch Quy, Tri Tôn) khai thác kinh tế góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo.

Xem thêm: Giới thiệu cảng Sa Kỳ Quảng Ngãi

Hàng năm vào dịp đầu xuân, người dân vùng cửa biển Sa Kỳ (cảng Sa Kỳ) vẫn giữ truyền thống tổ chức hội đua thuyền tứ linh. Đây cũng là hoạt động văn hoá tri ân các bậc tiền nhân trong Đội Hoàng Sa đã có công đo đạc và cắm mốc chủ quyền trên biển từ nhiều thế kỷ trước.